Rotunda św. Prokopa Strzelno

Rotunda św. Prokopa to największa romańska świątynia na planie koła w całej Polsce. Stoi w Strzelnie od prawie 900 lat, a jej cylindryczna nawa z kamiennych bloków robi wrażenie nawet na tych, którzy nie przepadają za zabytkami. Co więcej, to jedyna w Europie romańska rotunda z prostokątnym prezbiterium – taka architektoniczna rzadkość, którą warto zobaczyć na własne oczy.

Budowla powstała prawdopodobnie pod koniec XII lub na początku XIII wieku, choć kronikarz Jan Długosz podawał datę konsekracji na 1133 rok. Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że kościół budowano równocześnie z sąsiednim klasztorem norbertanek, przed 1220 rokiem.

Historia pełna zwrotów akcji

Pierwotnie świątynia nosiła wezwanie św. Krzyża i prawdopodobnie pełniła funkcję kaplicy fundatorów – możliwe, że Piotra Wszeborowica i Krystyna z rodu Łabędziów. Obecne wezwanie św. Prokopa przyjęła dopiero w 1779 roku, kiedy do kościoła sprowadzono obraz tego świętego ze wsi Kłóbki.

Losy rotundy były burzliwe. W XV wieku przestała być samodzielnym kościołem i stała się po prostu furtą klasztoru norbertanek. W czasie wojen napoleońskich żołnierze urządzili tu magazyn, rozebrano wtedy północne apsydy i dobudowano prostokątną kondygnację na wieży. Największe zniszczenia przyszły jednak w 1945 roku – wycofujący się Niemcy podłożyli ładunki wybuchowe. Mury wytrzymały, ale wybuch i pożar zniszczyły górne partie wieży oraz całe wyposażenie wnętrza.

Odbudowa w latach 1948-1952 przywróciła rotundzie romański charakter. Dzisiaj można zobaczyć ją w formie maksymalnie zbliżonej do średniowiecznego oryginału.

Co zobaczysz w środku

Wnętrze jest surowe i proste – dokładnie takie, jakie budowano w średniowieczu. Główna nawa ma cylindryczny kształt, wykonany z ciosanych kamieni granitowych. Od wschodu przylega kwadratowe prezbiterium ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym, a od zachodu podkowiasta wieża z emporą na piętrze.

Na emporze podobno zasiadali polscy władcy – wg przekazów bywali tu Kazimierz Wielki, Władysław Jagiełło, a może nawet Władysław Łokietek. Trudno to dziś jednoznacznie potwierdzić, ale sama empora z wmontowanym podczas rekonstrukcji biforium robi wrażenie.

W prezbiterium wisi kopia romańskiego tympanonu fundacyjnego z XII wieku. Oryginał spłonął w 1945 roku – ocalała tylko głowa Chrystusa. Kopię wykonano na podstawie odlewu z Muzeum Narodowego w Krakowie i przedwojennych fotografii. Przedstawia trzy postacie: Chrystusa na tronie, młodego fundatora z modelem rotundy oraz kobietę z otwartą księgą.

Tympanon fundacyjny z Rotundy św. Prokopa byłby – gdyby przetrwał w oryginale – najstarszym takim zabytkiem w Polsce. Romańskie tympanony fundacyjne zachowały się tylko w dwóch miejscach: w Strzelnie i we Wrocławiu.

Przy wejściu stoi XII-wieczna kropielnica wykuta z jednego kawałka kamienia. Można też zobaczyć pusty romański grobowiec – prawdopodobnie przeznaczony dla fundatora – oraz pięć stacji drogi krzyżowej wyrzeźbionych w drewnie lipowym w XVII wieku. To jedne z najstarszych stacji drogi krzyżowej w Polsce, pochodzące z 1531 roku.

Unikalna architektura romańska

Rotunda w Strzelnie wyróżnia się na tle innych romańskich budowli w Polsce. Cylindryczna nawa z dwoma asymetrycznymi apsydami od północy i podkowiastą wieżą od zachodu tworzy nietypowe zestawienie brył. Prostokątne prezbiterium z oryginalnym sklepieniem krzyżowo-żebrowym to rozwiązanie unikalne w skali europejskiej – nigdzie indziej nie zachowała się romańska rotunda z czworokątnym prezbiterium.

Świątynia zbudowana jest głównie z granitowych ciosów kamiennych, z elementami dekoracyjnymi z piaskowca. Górna część wieży i skarpa od zachodu pochodzą z przebudowy w końcu XV lub na początku XVI wieku – wykonano je z cegły.

Dla kogo ta atrakcja

Rotunda zainteresuje przede wszystkim miłośników historii i architektury romańskiej. To jedno z nielicznych miejsc w Polsce, gdzie można zobaczyć tak dobrze zachowaną (a właściwie odrestaurowaną) świątynię z przełomu XII i XIII wieku. Dla dzieci może być mniej ekscytująca – wnętrze jest skromne, bez efektownych ozdób czy malowideł.

Warto łączyć zwiedzanie rotundy z pobliską Bazyliką św. Trójcy – słynnymi kolumnami z postaciami cnót i wad. Obie świątynie stoją obok siebie na wzgórzu klasztornym, a między nimi działa małe muzeum romańskie z kompetentnym przewodnikiem.

Praktyczne informacje – ceny i godziny otwarcia

Rotundę można zwiedzać codziennie: od poniedziałku do soboty w godzinach 9:00-17:00, w niedziele od 13:30 do 17:00. Zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem.

Ceny biletów:

• Rotunda św. Prokopa: normalny 12 zł, ulgowy 7 zł
• Bazylika św. Trójcy + Rotunda + Muzeum Romańskie (pakiet): normalny 30 zł, ulgowy 18 zł
• Romańskie Muzeum + Skarbczyk: normalny 8 zł, ulgowy 5 zł

Bilety ulgowe przysługują dzieciom, młodzieży, studentom, emerytom i rencistom. Dzieci do lat 7, parafianie, opiekunowie grup i osoby niepełnosprawne (niezorganizowane) mają wstęp wolny.

Między rotundą a bazyliką działa małe muzeum z pasjonatem regionu, który chętnie opowie o historii Strzelna i romańskich zabytków. Warto z nim porozmawiać – jego wiedza i entuzjazm robią wrażenie.

Jak dojechać i ile czasu zarezerwować

Strzelno leży około 40 km na południe od Inowrocławia i 50 km na północny wschód od Gniezna. Rotunda znajduje się przy placu św. Wojciecha 1, na wzgórzu klasztornym w centrum miasta. Dojazd samochodem jest najwygodniejszy – w okolicy można zaparkować bez problemu.

Samo zwiedzanie rotundy zajmuje około 20-30 minut. Jeśli chcesz zobaczyć też bazylikę i muzeum, zarezerwuj około 1,5-2 godzin. Grupy turystyczne mogą zgłaszać się telefonicznie (602 878 005) lub mailowo na adresy: [email protected] lub [email protected].

Płatności można dokonać u przewodnika w Kawiarence Norbertańskiej lub przelewem na konto parafii (wtedy wpłata musi wpłynąć przed terminem zwiedzania). Rezygnację ze zwiedzania trzeba zgłosić najpóźniej dzień wcześniej.

Od 2018 roku Rotunda św. Prokopa wraz z kompleksem klasztornym norbertanek w Strzelnie jest wpisana na listę pomników historii.