W Gnieźnie, pierwszej stolicy Polski, stoi budynek, który sam w sobie jest pomnikiem – pomnikiem Mieszka I i Bolesława Chrobrego. To właśnie tu mieści się Muzeum Początków Państwa Polskiego, jedyna w kraju placówka w całości poświęcona najdawniejszym dziejom polskiej państwowości. Nie jest to kolejne regionalne muzeum z kilkoma gablotami – to miejsce gromadzące około 20 tysięcy zabytków z wczesnego średniowiecza, z których ponad 500 można zobaczyć na stałych ekspozycjach.
- interaktywne wystawy
- autentyczne znaleziska archeologiczne
- jedna z największych kolekcji kafli w Europie
- malarstwo historyczne Piastów
- podróż przez historię Gniezna
Muzeum które wyrasta z ziemi – historia miejsca
Historia tej placówki zaczęła się pod ziemią. W 1948 roku archeolodzy rozpoczęli w Gnieźnie wykopaliska, których celem było odnalezienie śladów pierwszej stolicy Polski. Odkrycia były na tyle znaczące, że w 1956 roku powstał tu oddział poznańskiego Muzeum Archeologicznego. Zabytki wydobywane spod gnieźnieńskiej ziemi opowiadały historię, której nie można było zmieścić w kilku gablotach.
W 1966 roku, w tysiąclecie państwa polskiego, zrodził się pomysł zbudowania czegoś więcej niż tradycyjnego pomnika pierwszych władców. Miał to być kompleks budynków – muzeum, szkoła, sala widowiskowa – które razem tworzyłyby żywy pomnik Mieszka I i Chrobrego. Samodzielne Muzeum Początków Państwa Polskiego powstało w 1973 roku, a ekspozycję w nowym gmachu przy ulicy Kostrzewskiego otwarto dokładnie 21 marca 1983 roku.
Co zobaczysz w muzeum – wystawy stałe
Główna wystawa „Początki Państwa Polskiego” to przeszło pół tysiąca eksponatów z całej Polski. Wśród nich znajduje się rekonstrukcja drewnianego wału grodu w Gnieźnie z lat czterdziestych X wieku – można zobaczyć, jak naprawdę wyglądały fortyfikacje pierwszych Piastów. Nie są to suche eksponaty za szybą. Obok rekonstrukcji czekają autentyczne zabytki archeologiczne: przedmioty codziennego użytku, elementy uzbrojenia średniowiecznych wojów, insygnia władzy biskupiej, pieczęcie i bulle.
Wystawę uzupełnia genealogia dynastii Piastów przedstawiona na osi czasu oraz film o najważniejszych wydarzeniach z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego. To nie jest nudna lekcja historii – to opowieść oparta na przekazach średniowiecznych kronikarzy.
Muzeum posiada jedną z największych kolekcji kafli piecowych w Europie – kilkaset ceramicznych płytek romańskich, gotyckich, renesansowych i XIX-wiecznych. To unikalne zbiory, które pokazują jak przez wieki zmieniała się sztuka zdobienia wnętrz.
Wystawa „Piastów malowane dzieje” to coś dla miłośników malarstwa historycznego. XIX-wieczni artyści malowali sceny z dziejów dynastii piastowskiej – od legendarnych początków aż po ostatniego Piasta na polskim tronie. Obrazy pokazują nie tylko władców, ale i kluczowe wydarzenia, często oviane legendą.
„Gniezno. Stąd do przeszłości” to podróż przez historię miasta. Narracja zaczyna się od współczesności i cofa się w czasie aż do pradziejów. Na osi czasu pojawiają się kolejne daty i fakty, a towarzyszące im zabytki odnoszą się zarówno do wielkich wydarzeń, jak i codziennego życia gnieźnian. Można tu zobaczyć sztandar z Powstania Wielkopolskiego czy topór katowski z XVI/XVII wieku. Animacje multimedialne pokazują, jak przez stulecia zmieniał się układ ulic i ukształtowanie terenu.
Dla kogo to miejsce
Muzeum trafia w różne potrzeby. Miłośnicy historii znajdą tu autentyczne zabytki z czasów, o których zwykle czytają tylko w książkach. Rodziny z dziećmi mogą skorzystać z Rodzinnej Ścieżki Zwiedzania – pełnej faktów, ciekawostek, zadań i quizów z polskiego i europejskiego średniowiecza. Prowadzi ona nie tylko przez ekspozycję, ale i przez historię Polski w sposób przystępny dla młodszych zwiedzających.
Dla grup szkolnych muzeum przygotowało lekcje muzealne poświęcone narodzinom państwa polskiego, pierwszym władcom oraz ówczesnej kulturze i życiu codziennemu. To nie są nudne pogadanki – uczniowie mogą wziąć do rąk repliki przedmiotów sprzed tysiąca lat i zastanowić się, do czego służyły.
W sklepie muzealnym można kupić repliki średniowiecznych przedmiotów i biżuterię produkowaną przez polskich rzemieślników. Muzeum wydaje też serię komiksów „Borka i Sambor” – historia wczesnego średniowiecza opowiedziana językiem zrozumiałym dla młodszych czytelników.
Wystawy czasowe i dodatkowe atrakcje
Poza stałymi ekspozycjami muzeum regularnie organizuje wystawy czasowe, zazwyczaj również związane z wczesnym średniowieczem. Bywają tu prezentacje poświęcone sztuce romańskiej w Polsce – kolekcja kilkunastu najważniejszych przykładów romańskich detali architektonicznych z całego kraju. Można też trafić na wystawę „Motywy słowiańskie w sztuce”, która pokazuje kulturę słowiańską widzianą okiem artystów różnych epok.
Muzeum prowadzi także działalność wydawniczą, popularyzatorską i edukacyjną. Organizuje webinaria, wykłady i sesje pytań i odpowiedzi online. To miejsce, które nie zamyka się w czterech ścianach, ale aktywnie działa na rzecz popularyzacji wiedzy o początkach Polski.
Ile czasu potrzeba na zwiedzanie
Pełne zwiedzanie muzeum zajmuje około półtorej godziny. To wystarczający czas, żeby spokojnie obejrzeć wszystkie wystawy stałe i nie czuć się pędzonym. Jeśli ktoś chce zgłębić temat, warto zarezerwować usługę przewodnicką – wtedy wizyta będzie bardziej szczegółowa i potrwa dłużej. Dostępny jest też mobilny przewodnik, który można pobrać na telefon.
Muzeum nie jest przytłaczająco duże – da się je zwiedzić w jeden dzień razem z innymi atrakcjami Gniezna, jak słynna katedra z Drzwiami Gnieźnieńskimi. To dobry punkt programu dla kogoś, kto jedzie Szlakiem Piastowskim.
Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd
Niedziela jest dniem bezpłatnego zwiedzania muzeum. W pozostałe dni obowiązują bilety normalne i ulgowe – ulgi przysługują między innymi dzieciom od 7. roku życia, uczniom, studentom, nauczycielom, osobom powyżej 65. roku życia, emerytom i rencistom. Członkowie ICOM i ICOMOS wchodzą za darmo.
Kasa biletowa (która znajduje się w sklepie muzealnym) kończy sprzedaż biletów na kwadrans przed zamknięciem ekspozycji, więc warto to uwzględnić planując wizytę.
Muzeum znajduje się przy ulicy Kostrzewskiego 1, tuż przy drodze krajowej DK15. Łatwo tu dojechać zjeżdżając z trasy S5 (węzeł Gniezno-Południe). Naprzeciwko muzeum jest bezpłatny parking dla samochodów osobowych. Autobusy mogą zaparkować bezpłatnie przy ulicy Piotrowskiego, około 500 metrów od muzeum. Przed wejściem do budynku znajduje się też stacja Gnieźnieńskiego Roweru Miejskiego.
Gniezno leży około 50 kilometrów na północny wschód od Poznania, przy drodze do Torunia. Muzeum jest ważnym punktem na Szlaku Piastowskim, więc łatwo połączyć jego zwiedzanie z innymi atrakcjami związanymi z początkami Polski.