Gród w Grzybowie to jedno z najlepiej zachowanych wczesnośredniowiecznych grodzisk w Polsce, które powstało w czasach pierwszych Piastów. Położony około 7 kilometrów na północny wschód od Wrześni, był jednym z kluczowych ośrodków państwa Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Dziś funkcjonuje jako Rezerwat Archeologiczny będący oddziałem Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, oferując zwiedzającym unikalną możliwość zobaczenia zarówno imponujących wałów obronnych, jak i nowoczesnej ekspozycji muzealnej stylizowanej na wykop archeologiczny.
Miejsce to wyróżnia się przede wszystkim skalą – zachowane wały sięgają dziś nawet 9 metrów wysokości, choć pierwotnie były jeszcze wyższe.
- najlepiej zachowane wczesnośredniowieczne grodzisko
- imponujące wały obronne sięgające 9 metrów
- nowoczesna ekspozycja stylizowana na wykop archeologiczny
- fascynujące odkrycia archeologiczne
- możliwość poczucia się jak archeolog
Historia grodu – od budowy do tajemniczego opuszczenia
Gród powstał w dwóch fazach budowy. Najpierw, w latach 20. XX wieku, wzniesiono mniejszy gródek o średnicy około 40 metrów w północno-zachodniej części obecnego grodziska. Druga faza, przypadająca na lata 929-935 i początek lat czterdziestych X wieku, przyniosła rozbudowę do rozmiarów, które widzimy dzisiaj. Całkowita powierzchnia grodziska wynosi ponad 4 hektary, a sam majdan (wnętrze) zajmuje 2,2 hektara. To czyniło go drugim co do wielkości grodem w centrum władztwa Piastów – większy był tylko gród poznański na Ostrowie Tumskim.
Budowa wymagała ogromnego nakładu pracy. Do wzniesienia wałów zużyto około 60 tysięcy metrów sześciennych drewna, głównie dębowego, oraz 85 tysięcy metrów sześciennych ziemi. Używano dranic dartych z ponad 400-letnich dębów. Wał otaczający duży gród miał u podstawy około 27 metrów szerokości i sięgał pierwotnie 16 metrów wysokości – tyle co dzisiejsza pięciopiętrowa kamienica.
Rozkwit grodu trwał stosunkowo krótko, do połowy XI wieku. Potem, z nieznanych przyczyn, został opuszczony. Mieszkało tu około tysiąca osób w drewnianych domach, a całość chroniły nie tylko potężne wały, ale także głęboka fosa.
W 1999 roku dokonano sensacyjnego odkrycia – znaleziono prawdopodobnie kolejną część skarbu z XIX wieku. Było to prawie 700 fragmentów arabskich dirhamów oraz 150 srebrnych ozdób. Monety pochodzą z okresu od VIII do połowy X wieku.
Pawilon muzealny – archeologia na wyciągnięcie ręki
Nowoczesny budynek muzeum, otwarty w ramach oddziału Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy od 1997 roku, nawiązuje kształtem do wczesnośredniowiecznych bram grodowych. Jego wysokość oddaje pierwotną skalę wałów, dzięki czemu zwiedzający mogą sobie wyobrazić, jak imponująco wyglądało to miejsce tysiąc lat temu.
Wystawa stała nosi tytuł „Gród Grzybowo – między plemieniem a państwem” i prezentuje czasy rozkwitu na przełomie X i XI wieku. Ekspozycja została zaaranżowana w formie wykopu archeologicznego odtworzonego na podstawie autentycznej dokumentacji badań. To rozwiązanie pozwala odwiedzającym poczuć się jak prawdziwi archeolodzy – można zaglądać do różnych skrytek i ukrytych szuflad, odkrywając skarby przeszłości.
W zbiorach znajdują się militaria (kółka kolczug, groty strzał i oszczepu), przedmioty codziennego użytku (noże żelazne, igły, szydła, przęśliki), a także dobra luksusowe. Szczególnie ciekawe są grzebienie wykonane z poroża, ozdobne kościane okładziny, pionki do gry oraz biżuteria – kabłączki skroniowe i paciorki z różnych materiałów: szkła, bursztynu, karneolu czy kryształu górskiego.
Co zobaczyć na terenie rezerwatu
Oprócz pawilonu muzealnego warto przejść się po samym grodzisku. Zachowane wały robią wrażenie nawet po upływie tysiąca lat – miejscami sięgają 9 metrów wysokości. Można obejść grodzisko dookoła i poczuć przestrzeń średniowiecznej osady. Długość zewnętrznego obwodu u podnóża wału wynosi 680 metrów, więc spacer zajmie trochę czasu.
Na terenie rezerwatu działa zagroda edukacyjna składająca się z trzech drewnianych budynków stylizowanych na średniowieczne chaty. Służą one do prowadzenia lekcji muzealnych i warsztatów.
W pawilonie znajduje się także platforma widokowa, z której można podziwiać okolicę, oraz sklep z pamiątkami i kasa biletowa.
W 2003 roku odnaleziono na terenie grodziska cenny pierścień wikingów wykonany z brązu. Znalezisko to pozwala przypuszczać, że w grodzie służyła drużyna wikingów, być może jako straż przebywającego tu księcia.
Grzybowski Turniej Wojów – gród ożywa
Szczególnie warto odwiedzić Grzybowo w sierpniu, kiedy odbywa się Grzybowski Turniej Wojów. To dwudniowe wydarzenie, podczas którego gród ożywa za sprawą licznych grup rekonstrukcyjnych. Odbywają się turnieje walk, pokazy średniowiecznego rzemiosła oraz plenerowe przedstawienia nawiązujące do historii i słowiańskiej mitologii.
Podczas imprezy można spróbować jadła i napitków w średniowiecznym stylu, w tym specjalnie warzonego piwa turniejowego. Na kramach dostępne są ręcznie robione ozdoby wzorowane na modzie Słowian i Wikingów.
Dla kogo to miejsce
Gród w Grzybowie to świetna propozycja dla rodzin z dziećmi, które interesują się historią. Interaktywna forma ekspozycji, gdzie można samodzielnie odkrywać ukryte skarby, angażuje młodszych zwiedzających. Spacer po wałach to również atrakcja sama w sobie – dzieci uwielbiają wspinać się na takie wzniesienia.
Miłośnicy archeologii i wczesnego średniowiecza znajdą tu mnóstwo szczegółowych informacji o metodach badań, konstrukcji wałów i życiu codziennym mieszkańców grodu. Ekspozycja pokazuje profile i rzuty archeologiczne, prezentuje jak zachowuje się drewno w wałach liczących ponad tysiąc lat.
Miejsce sprawdzi się również jako punkt na Szlaku Piastowskim – od 1997 roku Gród w Grzybowie jest jednym z głównych przystanków na tej trasie turystycznej.
Informacje praktyczne – ceny, godziny otwarcia, dojazd
Rezerwat Archeologiczny Gród w Grzybowie jest czynny przez cały rok. Aktualne godziny otwarcia i ceny biletów najlepiej sprawdzić na stronie Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, ponieważ mogą się one zmieniać w zależności od sezonu.
Grzybowo znajduje się w województwie wielkopolskim, w powiecie wrzesińskim, w gminie Września. Dojazd z Wrześni zajmuje około 10-15 minut samochodem – wystarczy jechać na północny wschód drogą lokalną. Grodzisko położone jest w południowej części wsi zwanej Rabieżycami, na wschodnim brzegu Strugi.
Na zwiedzanie samej ekspozycji w pawilonie warto przeznaczyć około 45 minut do godziny. Jeśli chce się dodatkowo obejść grodzisko i spokojnie pospacerować po terenie, lepiej zarezerwować około 1,5-2 godzin. Podczas Grzybowskiego Turnieju Wojów w sierpniu warto zostać na dłużej – dwudniowa impreza oferuje mnóstwo atrakcji.
Dostępna jest usługa przewodnicka, co może znacznie wzbogacić doświadczenie zwiedzania, szczególnie dla osób zainteresowanych szczegółami archeologicznymi i historycznymi. Teren rezerwatu stwarza dobre warunki do prowadzenia zajęć edukacyjnych – działają tu warsztaty i lekcje muzealne w zagrodzie edukacyjnej.