Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej na Wzgórzu Lecha jest jednym z tych miejsc, w których historia pierwszej stolicy Polski przestaje być abstrakcyjnym hasłem z podręcznika i zamienia się w bardzo konkretny blask złota, chłód kamienia oraz zapach starego drewna i pergaminu. Już sam fakt, że muzeum mieści się tuż obok katedry gnieźnieńskiej, w dawnym budynku kolegiaty ufundowanej przez prymasa Teodora Potockiego, sprawia, że wejście w jego mury przypomina przejście za kulisy wielkiej, tysiącletniej opowieści o polskim chrześcijaństwie. Wrażenie dopełnia świadomość, że oglądane tutaj skarby przez wieki spoczywały w jednym z najbogatszych skarbców katedralnych w kraju, ustępując jedynie Krakowowi i Jasnej Górze.
Historia i charakter muzeum
Dzisiejsze Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej powołano do życia z inicjatywy prymasa Polski kardynała Józefa Glempa pod koniec XX wieku, jako naturalnego spadkobiercę dawnego skarbca katedralnego. Oficjalne otwarcie nastąpiło w 1991 roku, a od tego momentu zbiory, dotąd dostępne tylko nielicznym, zaczęły być systematycznie udostępniane szerokiej publiczności w zaadaptowanym budynku przy ul. Kolegiaty 2. Wrażenie robi już sam kontekst – muzeum znajduje się na historycznym Wzgórzu Lecha, w bezpośrednim sąsiedztwie katedry, co sprawia, że zwiedzanie łatwo wpleść w szerszy spacer szlakiem piastowskim.
Charakter tej placówki od początku określa jej ścisły związek z archidiecezją gnieźnieńską oraz funkcja opiekuna nad dziedzictwem sztuki sakralnej z rozległego obszaru metropolii. Poza samym skarbcem katedralnym muzeum gromadzi również zabytki z licznych parafii, tworząc bardzo szeroki obraz kultury religijnej – od przedmiotów związanych z liturgią po pamiątki po kolejnych prymasach Polski. Wrażenie jest takie, jakby w jednym miejscu zebrano „esencję” kościelnej historii regionu – od czasów wczesnopiastowskich po kres Rzeczypospolitej szlacheckiej.
Położenie i pierwsze wrażenia
Muzeum zlokalizowane jest przy ul. Kolegiaty 2, dosłownie kilka kroków od wejścia do katedry gnieźnieńskiej, co bardzo mocno ustawia sposób odbioru całej wizyty. Z placu św. Wojciecha, gdzie naturalnie kończy się spacer Traktem Królewskim, wystarczy kilka minut, by znaleźć się pod fasadą dawnej kolegiaty, w której obecnie mieści się ekspozycja. Sam budynek nie krzyczy do przechodnia – zamiast monumentalności dominuje raczej spokojna, klasyczna bryła, która dopiero po wejściu do środka odsłania ciężar przechowywanej tu historii.
Od razu zwraca uwagę wielopoziomowy układ muzeum – ekspozycja rozłożona jest na trzech kondygnacjach, prowadząc zwiedzającego od głównego skarbca przez bardziej kameralne, tematyczne przestrzenie. Brak windy sprawia, że przemieszczanie się po schodach rzeczywiście daje fizyczne poczucie „schodzenia” i „wchodzenia” między kolejnymi warstwami historii, co w połączeniu z kamiennymi murami i stonowanym światłem tworzy nastrój trochę zbliżony do zwiedzania klasztornych krużganków. Wrażenie intymności jest tu zdecydowanie silniejsze niż w dużych, państwowych muzeach.
Układ ekspozycji i poziomy
Poziom główny – skarbiec katedralny
Na poziomie głównym prezentowany jest dawny skarbiec katedry gnieźnieńskiej – miejsce, które w praktyce stanowi serce całego muzeum. To tutaj trafiają najcenniejsze wyobrażenia o bogactwie pierwszej stolicy: przetworzone w kruszcu, kamieniach szlachetnych i misternych detalach sztuki złotniczej od X do XIX wieku. Wchodząc do sal ekspozycyjnych, od razu czuje się zmianę – półmrok, przeszklone gabloty, w których punktowe światło wydobywa z ciemności fragmenty ornamentów, inskrypcji i reliefów, tworząc atmosferę niemal teatralną.
Gabloty ułożone są tak, by prowadzić spojrzenie od najstarszych dzieł po późniejsze, barokowe i rokokowe formy, co pozwala obserwować, jak zmieniał się język sztuki sakralnej na przestrzeni stuleci. Mimo ogromu materiału ekspozycja nie przytłacza – raczej zachęca do wybierania pojedynczych obiektów i powolnego przyglądania się detalom, takim jak precyzyjne filigrany czy maleńkie sceny figuralne ukryte na stopach kielichów. Wrażenie jest takie, jakby przebywało się w dobrze zorganizowanej, choć niezwykle bogatej prywatnej kolekcji, a nie w typowym, „encyklopedycznym” muzeum.
Poziom piwniczny – śmierć i przemijanie
Po zejściu na poziom piwniczny atmosfera wyraźnie gęstnieje – tutaj przygotowano wystawę poświęconą tematyce śmierci i przemijania, wykorzystując nieco niższą przestrzeń i naturalny chłód murów. To miejsce, w którym sztuka sakralna odsłania swoje najbardziej refleksyjne oblicze: motywy memento mori, przedstawienia świętych męczenników, a także obiekty związane z funeralną obrzędowością. W zestawieniu z jaśniejącym złotem skarbca powyżej ta część ekspozycji nadaje całej wizycie głębię – przypomina, że liturgiczne splendory zawsze były splecione z bardzo konkretną świadomością kresu ludzkiego życia.
Piwniczny poziom sprawia wrażenie intymnego, miejscami niemal kontemplacyjnego – naturalnie spowalnia tempo zwiedzania i skłania do dłuższego zatrzymywania się przy pojedynczych obiektach. Światło jest tu jeszcze bardziej stonowane, a ekspozycja wykorzystuje kontrast między surowością ścian a bogactwem detali na prezentowanych przedmiotach, co potęguje wrażenie obcowania z czymś, co przetrwało wieki mimo całkowitej zmiany świata na zewnątrz.
Poziom trzeci – galeria świętych i wystawy czasowe
Na najwyższym poziomie mieści się rozbudowana galeria świętych oraz przestrzeń przeznaczona na wystawy czasowe, dopełniające podstawową narrację muzeum. Wrażenie jest tutaj zupełnie inne niż na niższych kondygnacjach – zamiast skarbca czy piwnicznych półmroków pojawia się więcej światła, a sama ekspozycja przyjmuje formę spokojnej „alei” wizerunków i rzeźb. Przestrzeń ta pozwala spojrzeć na sztukę sakralną bardziej „portretowo”, śledząc zmieniające się konwencje przedstawiania świętych postaci oraz detale ikonografii charakterystyczne dla poszczególnych epok.
Dzięki obecności wystaw czasowych najwyższy poziom muzeum jest najbardziej dynamiczną częścią całej placówki, dającą pretekst, by wracać tu przy kolejnych wizytach w Gnieźnie. Zmieniające się ekspozycje wprowadzają nowe akcenty – to mogą być zarówno prezentacje związane z konkretnymi artystami czy środowiskami twórczymi, jak i wystawy tematyczne, które wydobywają z magazynów mniej znane obiekty. Z punktu widzenia zwiedzania ten poziom działa trochę jak spokojne domknięcie całej trasy, pozwalające „poukładać” w głowie to, co wcześniej zobaczone w skarbcu i w części poświęconej przemijaniu.
Najcenniejsze eksponaty
Kielichy św. Wojciecha i romańskie arcydzieła
Jednym z największych skarbów muzeum jest kielich św. Wojciecha, którego czasza datowana jest na X wiek i uchodzi za jeden z najcenniejszych przykładów wczesnośredniowiecznego złotnictwa sakralnego w Polsce. Obcowanie z nim w przestrzeni ekspozycji ma w sobie coś z doświadczenia niemal pielgrzymkowego – to nie jest tylko piękny przedmiot, ale nośnik niezwykle gęstej symboliki związanej z początkiem polskiego chrześcijaństwa i kultem jednego z głównych patronów kraju. Wrażenie potęguje fakt, że ogląda się go kilka kroków od katedry z relikwiami świętego, co bardzo mocno spina muzeum z liturgiczną codziennością tego miejsca.
Wśród innych wyjątkowych przykładów romańskiego złotnictwa warto zwrócić uwagę na kielichy i pierścienie z najstarszych wieków archidiecezji, które pokazują, jak wcześnie na tych terenach pojawiły się wytwory o jakości porównywalnej z głównymi ośrodkami Europy. Niewielkie rozmiary tych obiektów kontrastują z ich rangą historyczną – oglądając je z bliska, trudno oprzeć się wrażeniu, że to właśnie w takich detalach kryje się prawdziwa esencja „bogactwa” pierwszej stolicy. Wzory, ornamenty i proporcje kielichów sprawiają wrażenie zadziwiająco współczesnych, co dobrze pokazuje ciągłość kanonów piękna w sztuce sakralnej.
Rzeźba sakralna i „Chrystus Frasobliwy”
Muzeum może poszczycić się również bardzo bogatym zbiorem rzeźby sakralnej z okresu od XIV do XVII wieku, obejmującym kilkaset dzieł o zróżnicowanej formie i genezie. Szczególną uwagę zwraca rzeźba „Chrystusa Frasobliwego” – motywu niezwykle silnie związanego z polską religijnością ludową, którego ekspresja, zwłaszcza w drewnianych przedstawieniach, potrafi zaskoczyć bezpośredniością emocji. W zestawieniu z monumentalnym złotnictwem skarbca te rzeźby tworzą ciekawy kontrapunkt, pokazując bardziej „ludzki” wymiar sztuki religijnej, zakorzeniony w codziennej pobożności mieszkańców archidiecezji.
Wyjątkowym obiektem jest również grupa „Opłakiwanie” z Gościeszyna – rzeźba datowana na około 1430 rok, przypisywana tzw. Mistrzowi Opłakiwania z Lubiąża, jednemu z najbardziej rozpoznawalnych twórców późnogotyckiej rzeźby na ziemiach polskich. Patrząc na tę kompozycję z bliska, trudno nie zwrócić uwagi na drobiazgowo opracowane twarze postaci i sposób, w jaki artysta „zatrzymał” w drewnie moment intensywnego, ale niezwykle powściągliwego emocjonalnie bólu. Tego typu dzieła budują w muzeum rodzaj „galerii emocji”, pokazując, że sztuka sakralna potrafi być nie tylko teologiczna, ale bardzo głęboko ludzka.
Portrety trumienne, tkaniny, medale
W ramach zbiorów muzeum wyróżnia się także dział malarstwa, w tym charakterystycznych dla Rzeczypospolitej portretów trumiennych z XVII i XVIII wieku, oraz związane z nimi stolarstwo portretowe. Te nieco mniejsze, ale niezwykle sugestywne obiekty otwierają okno na świat dawnej szlachty – z jej wyobrażeniami o godnym odchodzeniu, reprezentacyjnym wizerunku i znaczeniu pamięci w rodzinnej tradycji. Z kolei tkaniny liturgiczne, często bogato zdobione haftami i aplikacjami, pokazują inną stronę sakralnego przepychu – miękką, barwną, przystosowaną do ruchu i światła świec.
Dopełnieniem kolekcji są zbiory medalierskie oraz pamiątki prymasowskie, które wprowadzają do ekspozycji element bardzo konkretnej historii Kościoła w Polsce. Medale, odznaczenia, osobiste przedmioty kolejnych prymasów tworzą coś na kształt wizualnego archiwum, ukazując, jak silnie Gniezno – jako ośrodek prymasowski – wpływało przez stulecia na życie religijne i polityczne kraju. Ten fragment ekspozycji sprawia wrażenie bardziej dokumentalne, ale zarazem dobrze zakorzenia w rzeczywistości to, co wcześniej ogląda się głównie w perspektywie artystycznej.
Archidiecezjalne archiwum i kontekst
W tym samym budynku co muzeum mieści się Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie, przechowujące niezwykle cenne archiwalia związane z dziejami Kościoła na tym terenie. Wśród zgromadzonych tam obiektów znajdują się m.in. Złoty Kodeks Gnieźnieński, bulla gnieźnieńska papieża Innocentego II, Ewangeliarz kruszwicki i pergaminowe rękopisy ewangeliarzy pochodzących z Francji, tworzące imponujący zestaw źródeł do badań nad średniowieczem. Choć zasadniczo są to zbiory archiwalne, sama świadomość ich obecności w tym budynku dodaje zwiedzaniu muzeum dodatkowego ciężaru – łatwo wyobrazić sobie, że część oglądanych obiektów „ma swoje dokumentalne odpowiedniki” kilka drzwi dalej.
Dzięki temu połączeniu funkcji muzealnej i archiwalnej Wzgórze Lecha staje się nie tylko miejscem ekspozycji, ale także jednym z najważniejszych w kraju ośrodków zachowywania i badań nad dziedzictwem pierwszej metropolii kościelnej. Z punktu widzenia podróży szlakiem piastowskim muzeum archidiecezjalne nie jest zatem jedynie dodatkiem do zwiedzania katedry, ale pełnoprawnym, równorzędnym przystankiem, który pokazuje historię z innej, bardziej „materiałowej” strony. To właśnie tu można zobaczyć, jak pierwotnie wyglądał prestiż Gniezna – w postaci konkretnego kruszcu, tkaniny, pieczęci czy medalionu.
Praktyczne informacje dla odwiedzających
Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej znajduje się w Gnieźnie przy ul. Kolegiaty 2, na Wzgórzu Lecha, tuż obok katedry gnieźnieńskiej. Dojście z gnieźnieńskiej starówki zajmuje kilka minut, a najbliższy przystanek komunikacji miejskiej znajduje się przy ul. Łaskiego, w rejonie Placu św. Wojciecha, dokąd z dworca PKP i PKS można dojechać autobusami miejskimi w około 10–15 minut. Dla osób przyjeżdżających samochodem dostępny jest parking katedralny z wjazdem od ul. Słomianka oraz inne miejsca postojowe w sąsiedztwie Placu św. Wojciecha, wygodne również dla autokarów.
Muzeum obejmuje trzy poziomy i nie dysponuje windą, co oznacza, że osoby mające trudności z poruszaniem się mogą napotkać ograniczenia w dostępie do części ekspozycji. Zwiedzanie odbywa się przez cały rok: od maja do października muzeum jest czynne od poniedziałku do soboty w godzinach 9.00–17.00 oraz w niedziele 9.00–16.00, natomiast od listopada do kwietnia można je odwiedzać od wtorku do soboty w godzinach 9.00–16.00; kasa zamykana jest 30 minut przed zakończeniem zwiedzania. Aktualne informacje o biletach, ewentualnych rezerwacjach dla grup oraz zmianach godzin otwarcia warto sprawdzić tuż przed wizytą, korzystając z oficjalnych kanałów muzeum lub informacji turystycznej Gniezna.
Wrażenia z wizyty i znaczenie muzeum
Cała wizyta w Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej układa się w bardzo spójną opowieść, w której historia pierwszej metropolii kościelnej Polski opowiadana jest nie tyle słowami, co materią – złotem, drewnem, pergaminem, tkaniną. Wrażenie jest takie, jakby każdy poziom dopełniał poprzedni: od reprezentacyjnego blasku skarbca, przez refleksyjny chłód piwnicznej ekspozycji o śmierci i przemijaniu, po spokojną, „portretową” aurę galerii świętych. Po wyjściu z muzeum wejście z powrotem na plac przed katedrą odbiera się trochę inaczej – łatwiej zrozumieć, jak wielka część historii tego miejsca kryje się w liturgicznych detalach, których na co dzień się nie zauważa.
Na tle innych muzeów kościelnych w Polsce placówka gnieźnieńska wyróżnia się przede wszystkim rangą zgromadzonych obiektów i wyjątkowo silnym powiązaniem z samym sercem polskiej państwowości. Nie jest to muzeum, które przyciąga jedynie specjalistów od sztuki sakralnej – raczej takie, które pozwala osobom zainteresowanym historią Polski zobaczyć materialny wymiar dziejów, zwykle znanych głównie z dat i nazw w podręcznikach. W zestawieniu ze zwiedzaniem katedry i spacerem po Wzgórzu Lecha tworzy to jeden z najpełniejszych możliwych obrazów Gniezna – miasta, w którym przeszłość jest obecna na co dzień, ale najbardziej namacalna właśnie w takich miejscach jak to muzeum.